بیشفعالی در کودکان یکی از شایعترین اختلالات رفتاری است که بسیاری از والدین را نگران میکند. این مشکل معمولاً با بیقراری، حواسپرتی و فعالیت بیش از حد همراه است و اگر به موقع شناسایی نشود، میتواند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و اعتمادبهنفس کودک تأثیر منفی بگذارد.بیشفعالی در کودکان یا همان اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD)، اختلالی است که در آن کودک معمولاً تمرکز کافی ندارد، بسیار پرتحرک است و در کنترل هیجانات یا انجام کارهای روزمره با مشکل روبهرو میشود. اگر این اختلال بهموقع شناسایی و درمان نشود، میتواند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و حتی عزت نفس کودک تأثیر منفی بگذارد. شناخت علائم، دلایل و روشهای درمان بیشفعالی، اولین گام برای حمایت درست از کودک و کمک به رشد سالم اوست.
بیشفعالی در کودکان دقیقاً چیست؟
بیشفعالی در کودکان یک اختلال عصبرشدی است که بر رفتار و توانایی تمرکز کودک تأثیر میگذارد. این اختلال معمولاً قبل از ۱۲ سالگی تشخیص داده میشود و در بسیاری از مواقع تا نوجوانی و بزرگسالی ادامه پیدا میکند. کودک بیشفعال معمولاً انرژی بسیار زیادی دارد، مدام در حال حرکت است، به سختی میتواند سر کلاس یا هنگام انجام تکالیف آرام بنشیند و خیلی سریع از کاری به کار دیگر میپرد.
ADHD تنها به معنای «شیطنت زیاد» یا «پر انرژی بودن» نیست. این اختلال ریشه در ساختار و عملکرد مغز دارد و نیازمند تشخیص و درمان تخصصی توسط روانشناس یا روانپزشک کودک است.
علائم بیشفعالی در کودکان
علائم بیشفعالی در کودکان در سه دسته کلی قرار میگیرند: مشکلات مربوط به توجه، پرتحرکی و رفتارهای تکانشی. والدین و معلمان معمولاً اولین کسانی هستند که این نشانهها را مشاهده میکنند.
۱. علائم مربوط به نقص توجه
ناتوانی در تمرکز روی جزئیات
بیدقتی مکرر در انجام تکالیف یا کارهای روزمره
فراموش کردن وسایل مدرسه یا وسایل شخصی
سختی در پیگیری دستورالعملها تا پایان
حواسپرتی سریع در محیطهای شلوغ
۲. علائم مربوط به پرتحرکی
بیقراری دائمی و ناتوانی در آرام نشستن
بلند شدن مداوم از صندلی در کلاس یا موقع غذا خوردن
دویدن یا بالا رفتن از وسایل در موقعیتهای نامناسب
پرحرفی و قطع کردن صحبت دیگران
۳. علائم مربوط به رفتارهای تکانشی
پاسخ دادن قبل از تمام شدن سؤال
عجله در انجام کارها بدون فکر کردن به نتیجه
سختی در انتظار کشیدن نوبت
تصمیمگیریهای عجولانه و بدون دقت
اگر این علائم بیش از شش ماه ادامه داشته باشند و در خانه، مدرسه یا جمعهای دوستانه مشکل ایجاد کنند، احتمال وجود اختلال بیشفعالی در کودک بالاست.
دلایل بروز بیشفعالی در کودکان
بیشفعالی در کودکان دلایل مختلفی دارد و معمولاً یک عامل واحد باعث بروز آن نمیشود. تحقیقات نشان میدهد ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی در شکلگیری این اختلال نقش دارند.
ژنتیک: کودکان بیشفعال معمولاً سابقه خانوادگی این اختلال را دارند.
ساختار مغز: تفاوت در عملکرد بخشهایی از مغز که مسئول کنترل توجه و رفتار هستند، میتواند علت بروز ADHD باشد.
عوامل محیطی: قرار گرفتن در معرض سرب یا مواد سمی، استرس شدید در دوران بارداری یا مصرف سیگار و الکل توسط مادر میتواند احتمال بروز بیشفعالی را افزایش دهد.
شرایط زایمان یا نوزادی: تولد زودرس یا وزن کم هنگام تولد نیز میتواند یکی از عوامل خطر باشد.
روشهای تشخیص بیشفعالی در کودکان
تشخیص بیشفعالی نیازمند بررسی دقیق توسط روانشناس یا روانپزشک کودک است. برای این کار، مصاحبه با والدین، مشاهده رفتار کودک، پرسشنامههای استاندارد و بررسی تاریخچه پزشکی او انجام میشود. نکته مهم این است که علائم باید مداوم و در موقعیتهای مختلف (خانه، مدرسه، اجتماع) دیده شوند. گاهی برخی کودکان پرانرژی با بچههای بیشفعال اشتباه گرفته میشوند، اما تنها یک متخصص میتواند تشخیص درست بدهد.
درمان بیشفعالی در کودکان
درمان بیشفعالی یک فرآیند چندجانبه است و معمولاً ترکیبی از رواندرمانی، آموزش والدین، دارودرمانی و تغییر سبک زندگی به کار گرفته میشود.
۱. درمانهای رفتاری
درمان رفتاری به کودک کمک میکند یاد بگیرد چگونه رفتارهای تکانشی خود را کنترل کند، تمرکزش را افزایش دهد و روابط اجتماعی بهتری داشته باشد. این روش معمولاً شامل تکنیکهای تشویق و پاداش، آموزش مهارتهای اجتماعی و مدیریت زمان است.
۲. آموزش والدین
والدین باید یاد بگیرند چگونه به کودک بیشفعال کمک کنند. آموزش والدین شامل تکنیکهایی برای مدیریت رفتار کودک در خانه، ایجاد روتینهای مشخص و استفاده از پاداشهای مثبت است. حمایت و صبر والدین نقش حیاتی در روند درمان دارد.
۳. دارودرمانی
در برخی موارد، روانپزشک کودک داروهایی برای کنترل علائم تجویز میکند. این داروها میتوانند تمرکز کودک را افزایش دهند و پرتحرکی او را کاهش دهند. مصرف دارو باید همیشه تحت نظر پزشک باشد و به هیچ وجه خودسرانه استفاده نشود.
۴. درمانهای مکمل
ورزش منظم، تغذیه سالم، خواب کافی و حتی تکنیکهایی مثل یوگا یا مدیتیشن کودکان میتوانند در کاهش علائم بیشفعالی مؤثر باشند. فعالیتهای هنری مثل نقاشی یا موسیقی هم به تخلیه انرژی و افزایش تمرکز کودک کمک میکند.
نقش مدرسه در حمایت از کودکان بیشفعال
مدرسه و معلمان نقش بسیار مهمی در مدیریت بیشفعالی دارند. معلمانی که با این اختلال آشنا هستند، میتوانند محیط کلاس را برای کودک بیشفعال قابل تحملتر کنند. استفاده از روشهای آموزشی متنوع، تقسیم وظایف به بخشهای کوچکتر و دادن استراحتهای کوتاه به کودک از جمله اقداماتی است که در بهبود یادگیری او مؤثر است. همکاری نزدیک والدین و معلمان یکی از کلیدهای موفقیت در درمان ADHD است.
چرا مراجعه به روانشناس کودک ضروری است؟
بیشفعالی در کودکان موضوعی نیست که به تنهایی یا با گذر زمان برطرف شود. بدون مداخله تخصصی، این اختلال میتواند آینده تحصیلی، روابط خانوادگی و اجتماعی کودک را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. روانشناس کودک با ارزیابی دقیق، طراحی برنامه درمانی اختصاصی و آموزش والدین میتواند بهترین مسیر را برای مدیریت این اختلال فراهم کند.
جمعبندی
بیشفعالی در کودکان یک اختلال شایع اما قابل مدیریت است. تشخیص بهموقع، حمایت خانواده، همکاری مدرسه و درمان تخصصی میتواند آیندهای روشن برای این کودکان رقم بزند. والدین باید بدانند که فرزند بیشفعال تنها نیازمند توجه، آموزش و محیطی حمایتی است تا بتواند استعدادهای واقعی خود را شکوفا کند.تشخیص و درمان بهموقع بیشفعالی در کودکان میتواند آینده تحصیلی و اجتماعی آنها را بهشدت بهبود دهد.
اگر شما هم نگران علائم بیشفعالی در فرزندتان هستید، کلینیک روانشناسی میثاق در نجفآباد با حضور روانشناسان متخصص کودک و نوجوان آماده ارائه خدمات تشخیص، مشاوره و درمان است.
